Friday, January 18, 2019

Khái Lược Văn Học Sử Mỹ - Chương I - Phần 3c: Thời Kỳ Thuộc Địa Ở Vùng New England - Các Tác Giả

Giống như phần lớn văn học thời kỳ thuộc địa, thơ của các tác giả vùng New England thời kỳ đầu đều mô phỏng theo thơ từ mẫu quốc Anh về cả thể loại lẫn phong cách nghệ thuậ.  Dù vậy, tính đậm nét tôn giáo, và thường hay trích dẫn Kinh Thánh, cùng với bối cảnh mới lạ có mang lại cho văn chương vùng New England tính đặc thù riêng biệt.  Các nhà văn ở Tân Thế Giới đã đến sống tại những vùng xa xôi hẻo lánh trước khi có các phương tiện giao thông và thông tin liên lạc nhanh chóng.  Do đó họ vẫn tiếp tục mô phỏng phong cách viết ở Anh lúc ấy đã trở nên lỗi thời.  Chính vì thế, Edward Taylor, nhà thơ hay nhất của Mỹ thời bấy giờ, vẫn sáng tác thơ về các đề tài triết lý tâm linh trong khi ở Anh loại thơ đó không còn thịnh hành nữa.  Thỉnh thoảng, như trong thơ của Edward Taylor, lại có những tác phẩm mang tính đặc thù rất độc đáo nảy sinh từ tính cách cô lập riêng của miền đất thuộc địa.
Những nhà văn thời kỳ thuộc địa thường không biết đến các nhà văn Anh lớn đương thời như Ben Jonson.  Một số nhà văn thuộc địa không chấp nhận nhà thơ Anh theo giáo phái khác họ, vì thế họ tự cô lập không hề biết một số tác phẩm chuẩn mực về thơ ca và kịch nghệ bằng tiếng Anh ra đời ở mẫu quốc vào lúc ấy.  Thêm vào đó, một số thuộc địa phải chịu cảnh thất học vì không có sách vở.
Khuôn mẫu người dân thuộc đ̣ịa dựa vào để học viết, học cách hành xử và xây dựng niềm tin là Kinh Thánh với bản dịch sang tiếng Anh đã được công nhận, nhưng ấn bản ấy cũng đã lỗi thời khi được lưu hành.  Xét về số năm, quyển Kinh Thánh còn xưa hơn cả Giáo hội La Mã, nhưng điều ấy khiến quyển Kinh Thánh càng trở nên đáng quý trọng trong mắt người Puritan.
Người Puritan ở New England bám sát các chuyện kể của người Do Thái trong Kinh Cựu Ước. Họ tin rằng, giống người Do Thái, họ đã bị lên án vì tín ngưỡng của họ, vì họ chỉ biết đến một vị Thượng Đế chân chính duy nhất, và vì họ là những người được chọn để thiết lập nên miền Đất Hứa Jerusalem Mới –một nước trời trên trái đất.  Người Puritan biết rõ nét tương đồng giữa họ và những người Do Thái được nói đến trong Kinh Cựu Ước.  Moses đã đưa người Do Thái ra khỏi chỗ bị người Ai cập giam cầm, và với sự giúp sức kỳ diệu của Thượng Đế, Moses đã rẽ nước Hồng hải để dân của ông trốn thoát, và nhận được luật pháp của Trời qua Mười Điều Răn.  Những nhà lãnh đạo Puritan cảm thấy họ có vai trò cứu dân chúng thoát khỏi sự thối nát về tâm linh ở Anh thời đó, vượt qua đại dương bao la với sự hỗ trợ của Thượng Đế, để thiết lập luật lệ và một chính thể mới theo ý Chúa.
Tân Thế Giới thuộc địa có khuynh hướng xưa cổ, vùng New England cũng không phải là một ngoại lệ.  Người Puritan vùng này theo phong cách xưa vì họ muốn như vậy, tin như vậy và vì hoàn cảnh đưa đẩy họ hành xử như vậy.
Samuel Sewall (1652-1730)
Chuyện lịch sử và chuyện về đời thường ghi lại các biến cố có thật với những chi tiết sống động đều dễ đọc hơn những bài thơ nặng tính tôn giáo đầy trích dẫn từ Kinh Thánh.  Quyển Nhật Ký (1790) của Thống đốc John Winthrop cho chúng ta biết đầy đủ về thuộc địa Vịnh Massachusetts và về học thuyết chính trị của người Puritan.
Nhật Ký của Samuel Sewall, viết trong những năm 1674-1729 rất sống động, lôi cuốn.  Sewall cũng theo khuôn mẫu của các nhà văn New England thời kỳ đầu như Bradford và Edward Taylor.  Sinh ở Anh, Sewall được đưa sang Mỹ từ khi còn nhỏ.  Ông định cư luôn ở Boston, theo học trường Harvard, và gây dựng sự nghiệp về ngành luật, quản trị và tôn giáo.   Vì Sewall sanh ra sau, nên ông có thể thấy được sự thay đổi trong đời sống của người Puritans từ thời kỳ đầu đặt nặng về tôn giáo sang thời kỳ sau thiên về thương mại làm giàu theo kiểu Bắc Mỹ thời kỳ sau tại các thuộc địa ở New England.  Quyển Nhật Ký của ông, thường được ví như quyển Nhật Ký của Samuel Pepy cùng thời ở Anh, vô hình chung đã ghi lại nét chuyển biến đó.
Giống như Nhật Ký của Samuel Pepy, Nhật Ký của Samuel Sewall ghi lại từng chi tiết trong đời sống thường ngày của ông, nó cho thấy ông quan tâm đến một đời sống sùng đạo và sung sướng.  Ông ghi lại những lần ông mua kẹo để tặng người phụ nữ ông đeo đuổi, và chuyện hai người bất đồng ý kiến về việc ông có nên thay đổi cách sống quý tộc, tốn kém như đội tóc giả và dùng xe ngựa sang trọng.
Mary Rowlandson (c.1635-1678)
Nữ văn sĩ Mỹ đầu tiên đáng chú ý là Mary Rowlandson, vợ một nhà truyền giáo.  Bà đã tường thuật mạch lạc và đầy xúc cảm mười một tuần lễ bà bị ngườoi Da Đỏ bắt trong vụ thảm sát Da Đỏ năm 1676.  Quyển sách bà viết chắc chắn đã thổi một làn sóng căm phẫn đối với người Da Đỏ, giống như quyển Người Tù Được Chuộc Lại của John Williams (1707) trong đó ông thuật lại hai năm ông bị người Pháp và người Da Đỏ bắt giữ sau vụ thảm sát.  Những chuyện khác của các nhà văn nữ thường kể về đời sống gia đình và không đòi hỏi họ phải có học vấn gì đặc biệt.  Có thể nói văn của các phụ nữ này có thuận lợi là chúng mang tính hiện thực thân thuộc và trí thông minh nhạy bén thường có.  Các tác phẩm như quyển Nhật Ký (1825) sinh động của Sarah Kembel Knight kể về chuyến đi một mình táo bạo của bà năm 1704 từ Boston đến New York và trở về đã thoát ra khỏi tính cách phức tạp cổ xưa thời baroque của truyền thống Puritan.




Friday, January 11, 2019

Khái Lược Văn Học Sử Mỹ - Chương I - Phần 3b: Thời Kỳ Thuộc Địa Ở Vùng New England - Các Tác Giả

William Bradford (1590-1697)
William Bradford là thống đốc được dân cử của vùng Plymouth, thuộc địa Anh tại Vinh Massachusetts sau khi những người Ly Khai đặt chân lên đất Mỹ.  Ông là một con chiên ngoan đạo, tự học để lập thân, và biết nhiều ngoại ngữ, kể cả tiếng Hebrew, để có thể “nhìn tận mắt lời sấm truyền cổ xưa của Thượng Đế bằng ngôn ngữ nguyên tuyền đẹp ngời.” Việc ông có mặt trong đoàn người di dân đến Hòa lan, và trong suốt cuộc hải trình trên chiếc tàu Mayflower đến Plymouth cùng với những nhiệm vụ ông đảm nhận trong vai trò thống đốc đã làm ông trở nên một người lý tưởng cho vai trò sử gia đầu tiên của thuộc địa.  Quyển sử Đồn Điền Plymouth của ông (1651) tường thuật rất rõ ràng hấp dẫn bước đầu thiết lập thuộc địa.  Bài ông mô tả về cảnh tượng người Âu châu lần đầu tiên nhìn thấy nước Mỹ rất nổi tiếng:

Và thế là những người di dân vượt qua đại dương bao la với nhiều vùng biển đầy hiểm nguy.  Giờ đây họ không hề có bạn bè để ̣đón chào họ nữa, không một quán trọ để có thể đến vui chơi, hoặc ̣để thể xác phong sương của họ được nghỉ ngơi, cũng không một ngôi nhà hay thị trấn nào để họ nghỉ chân… Chỉ có những tên mọi dữ dằn chực hờ bắn tên xuyên qua hông họ trước khi họ kịp thời bắn súng lại…Vì lúc đó là mùa đông, chỉ có những người mọi đó mới biết rõ mùa đông ở xứ họ thế nào, và họ vừa nhanh nhạy vừa dữ dằn.  Người di dân phải đối đầu với những cơn bão tàn khốc, với gương mặt dày dạn phong sương.  Xứ ấy có nhiều rừng cây bụi rậm um tùm, và nhuốm đầy vẻ hoang dại ghê rợn.

Bradford cũng là tác giả văn kiện đầu tiên về chính quyền thuộc ̣địa tự quản do người Anh lập nên ở Tân Thế Giới, Hiệp ước Mayflower được soạn thảo từ khi những người Hành Hương di dân (Pilgrims) còn trên tàu chưa đặt chân lên đất liền.  Hiệp ước này là tiền ̣đề cho Bản Tuyên Ngôn Độc Lập của nước Mỹ xuất hiện 150 năm sau.
Người Puritan không tán thành các trò giải trí tiêu khiển của thế gian ̣(như nhảy múa hay chơi bài vốn được ưa chuộng trong giới quý tộc không ngoan ̣đạo), và lối sống thiếu đạo đức.  Đọc hay viết các sách “nhảm nhí” cũng bị xếp vào loại này.  Họ dồn hết tâm trí vào các thể loại với đề tài tôn giáo và không mang tính hư cấu như thi ca, các bài giảng đạo, bài nghị luận tôn giáo, hoặc tài liệu lịch sử.  Nhật ký cá nhân và các ghi chép về kinh nghiệm, quan niệm, trình bày về đời sống nội tâm phong phú của nhóm người nghiêm túc và sống nhiều về nội tâm này.
Anne Bradstreet (c.1612-1672)
Tập thơ đầu tiên người Mỹ viết, và cũng là quyển sách đầu tiên được lưu hành tại Mỹ, là của một nữ sĩ, bà Anne Bradstreet.  Không có gì đáng ngạc nhiên khi sách được in tai Anh quốc, bởi vì vào những năm đầu, các thuộc địa mới hình thành ở châu Mỹ chưa có phương tiện in ấn.  Sinh ra và theo học tại Anh, Ann Bradstreet là con gái của một người quản lý địa ốc cho một nhà quý tộc lớn.  Năm 18 tuổi bà cùng gia đình sang Mỹ.  Chồng bà sau đó trở thành Thống ̣ốc vùng thuộc địaVịnh Massachusetts.  Về sau vùng ấy phát triển trở thành thành phố Boston sầm uất.  Anne Bradstreet thích các bài thơ dài mang tính tôn giáo về những đề tài  ước lệ như thơ nói về bốn mùa, nhưng ngày nay độc giả ưa chuộng các bài thơ dí dỏm bà viết về đời sống thường ngày, và những bài thơ đầy tình cảm chan chứa dành cho chồng con của bà.  Các nhà thơ siêu hình người Anh đã gợi hứng cho bà.  Quyển thơ The Tenth Muse Lately Sprung Up in America/Nguồn Thơ Thứ Mười Mới Nảy Mầm Ở Mỹ (1650) cho thấy ảnh hưởng của Edmund Spenser, Philip Sydney cùng một số nhà thơ Anh khác.  Bà thường dùng ẩn dụ cầu kỳ phong phú.  Bài thơ “Gửi Người Chồng Thân Yêu Của Em” (1678) sử dụng những hình ảnh Đông Phương, chủ đề tình yêu, và ý tưởng so sánh rất phổ biến taị Âu châu vào thời đó, nhưng lại thêm vào ý nghĩa sùng đạo ở đoạn kết bài thơ:


Nếu có hai người là một, chắc chắn đó là hai chúng ta
Nếu có người đàn ông được vợ yêu thương, người đó chính là anh
Nếu có người vợ được hạnh phúc bên chồng,
Hỡi các chị em, hãy so sánh với tôi đây
Em quý tình yêu của anh hơn tất cả các mỏ vàng
Hay toàn bộ của cải trên đời
Tình yêu của em các dòng sông không thể nào dập tắt
Chỉ có tình anh mới đền bù được tấm lòng em
Em không thể nào đền trả hết được tình anh
Em cầu trời sẽ đền trả cho anh thật nhiều
Để lúc còn sống chúng ta sẽ yêu thương nhau son sắt
Đến khi ta qua đời, tình ta vẫn còn mãi.

Edward Taylor (1644-1729)
Giống như Anne Bradstreet và tất cả các nhà văn đầu tiên của vùng New England, Edwards Taylor một nhà thơ và nhà truyền giáo nghiêm túc, thông minh, ra đời tại Anh quốc.  Là con của một chủ nông trại, ông dạy học rồi di cư sang Mỹ châu năm 1668, vì không chịu tuyên thệ vâng theo nhà thờ Anh quốc giáo.  Ông theo học tại Harvard, và như phần lớn những vị truyền giáo được Harvard đào tạo, ông biết tiếng Hy lap, Latin và Hebrew.  Là một người quên mình và sùng đạo, ông nhận nhiệm vụ suốt đời làm nhà truyền giáo giảng đạo cho di dân định cư ở thị trấn Wesfield. Massachusetts, một vùng khuất sâu trong rừng cách bờ biển 160 km.  Taylor là người học thức nhất trong vùng, và ông đã dùng kiến thức của mình khi giữ các vai trò mục sư, bác sĩ và nhà lãnh đạo dân sự.
Khiêm tốn, sùng đạo và cần cù làm việc, Taylor không bao giờ cho xuất bản thơ của mình.  Mãi đến những năm 1930 người ta mới khám phá thấy thơ của ông.  Hẳn là ông đã xem việc người ta khám phá ra thơ của ông là ý muốn của Chúa, và các độc giả ngày nay rất biết ơn đã có được những bài thơ ̉ông sáng tác, vì đấy là những vần thơ đẹp nhất trong nền thi ca Bắc Mỹ vào thế kỷ 17.
Taylor viết nhiều thơ ai điếu khác nhau cho các tang lễ, lời cho thánh ca, một bài nghị luận theo lối trung cổ, và quyển Lịch Sử Thiên Chúa Giáo Bằng Thơ dài 500 trang (chủ yếu về các Thánh tử đạo).  Theo những nhà phê bình hiện đại, các tác phẩm hay nhất của Taylor là những bài thơ ngắn soạn trước khi ông làm lễ Hiệp thông (Communion)
Michael Wigglesworth (1630-1705)
Giống như Taylor, sinh ra tai Anh, học ở Harvard và vừa là nhà truyền giáo vừa hành nghề y sĩ, Michael Wigglesworth là nhà thơ thứ ba đáng ghi nhận của thuộc địa New England.  Ông vẫn viết về các chủ đề Puritan trong tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, Ngày Tận Thế  (1662).  Đây là một chuyện kinh di bằng thơ và dài, nhưng đôi khi có những đoạn khôi hài không vần rất thịnh hành vào thời kỳ thuộc địa được viết ra nhằm phổ biến học thuyết của Calvin*.  Là tác phẩm đầu tiên bán chạy nhất ở Mỹ viết theo thể thơ ballad, tác phẩm này đã vẽ nên một bức tranh khiến người ta phải khiếp sợ bị đọa nơi hỏa ngục.
Về mặt thi ca nó không hay, nhưng mọi người đều thích đọc nó.  Nó kết hợp giữa tính lôi cuốn của truyện kinh dị với ảnh hưởng lớn của Calvin.  Trải qua hơn 200 năm người ta vẫn còn thuộc lòng những lời thơ mang tính tôn giáo kinh hoàng này, trẻ con vẫn hãnh diện khi đọc các câu thơ ấy và người lớn còn trích dẫn chúng trong câu nói hằng ngày.  Không có gì khác biệt mấy giữa những trừng phạt kinh khủng trong truyện thơ này với vết thương dễ sợ do nhân vật giáo sĩ Puritan tên Dimmesdale tự gây ra cho mình trong chuyện Vết Chữ Đỏ (1850) của Nathaniel Hawthorne, hay nhân vật đại úy Ahab bị mất một chân của Herman Melville, một nhân vật trong tác phẩm Moby Dick (1851) tương tự nhân vật Faust** của miền New England, để tìm hiểu một điều bị cấm kỵ ông đã làm đắm chiếc tàu Mỹ.  (Moby Dick là tác phẩm được tiểu thuyết gia William Faulkner của thế kỷ 20 yêu thích nhất, Faulkner là người viết những tác phẩm sâu sắc, khiến người đọc phải sững sờ, và cũng là người cho rằng cái nhìn u ám siêu hình của nước Mỹ theo giáo phái Protestant vẫn chưa được văn học khai thác hết).

*****
*John Calvin (1509-1564): nhà thần học, người giảng đạo và cải cách tôn giáo người Pháp, người chủ trương tách khỏi Giáo hội Catholic La mã, trốn sang sống tại Basel, rồi Geneva, Thụy sĩ, đưa ra thuyết Calvinism.
https://en.wikipedia.org/wiki/John_Calvin
**Faust: tên nhân vật chính trong một huyền thoại cổ điển của Đức, dựa trên nhân vật lịch sử Johann Georg Faust (c. 1480–1540).  “Faust” và tĩnh từ “Faustian” hàm ý nói về việc một người đầy tham vọng đánh mất đạo đức liêm chính của mình để đạt được quyền lực trong một giai đoạn nhất định.  Huyền thoại này đã gợi hứng cho rất nhiều sáng tác lớn trong văn chương, kịch nghệ và âm nhạc thế giới.